करांचे प्रकार
कर प्रत्यक्ष आनी अप्रत्यक्ष कर अशे दोन वेगवेगळे प्रकारचे आसतात. हे कर चालीक लायतात ते तरेन फरक येतात. कांय तुमी थेट फारीक करतात, जशे की भंयकर येणावळ कर, संपत्ती कर, कॉर्पोरेट कर आदी, जाल्यार कांय अप्रत्यक्ष कर, जशे की मोल-जोडणी कर, सेवा कर, विक्री कर आदी.
- प्रत्यक्ष कर
- अप्रत्यक्ष करां
पूण, ह्या दोन परंपरीक करां भायर केंद्र सरकारान एका विशिश्ट अजेंडेची सेवा करपा खातीर लागू केल्ले हेर करय आसात. ‘हेर कर’ प्रत्यक्ष आनी अप्रत्यक्ष अशा दोनूय करांचेर घालतात, जशे की हालींच सुरू केल्लो स्वच्छ भारत सेस कर, कृशी कल्याण सेस कर, आनी मुळाव्या साधनसुविधा सेस कर आनी हेर.
1 थेट कर
प्रत्यक्ष कर, आदीं सांगिल्ले प्रमाण, तुमी थेट फारीक केल्ले कर. हे कर थेट एकाद्र्या घटकाचेर वा व्यक्तीचेर घालतात आनी ते हेर कोणाचेरूय हस्तांतरीत करूंक मेळनात. ह्या अप्रत्यक्ष करांचेर नदर मारपी एक संस्था म्हळ्यारकेंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळ (सीबीडीटी), जी महसूल खात्याचो एक भाग आसा. ताका ताच्या कर्तव्यांत आदार करपाखातीर प्रत्यक्ष कराच्या वेगवेगळ्या आंगांचेर नियंत्रण दवरपी वेगवेगळ्या कायद्यांचो आदार मेळटा.
असले कांय कायदें:
आयकर कायदो:
हाका 1961 चे IT कायदो लेगीत म्हणटात आनी नेम बसयता जे भारतात आयकर शासीत करता. हो कायदो कर घालता ती उत्पन्न खंयच्याय स्त्रोता वयल्यान येवंक शकता, जशें वेवसाय, घर वा मालमत्ता मालकी, गुंतवणूक आनी पगारांतल्यान मेळपी फायदो आदी. हो कायदो एक निश्चीत ठेवाचेर वा एक आयुर्विमो प्रमियमाचेर कितलो कर फायदो आसतलो ते परिभाशीत करता. तशेंच तुमच्या येणावळींतलो कितलो वांटो तुमी गुंतवणुकीं वरवीं वाटोवंक शकतात आनी येणावळ कर खातीर स्लॅब कितें आसतलो हें थारायता.
संपत्ती कर कायदो:
संपत्ती कर कायदो 1951 वर्सा चालीक लायिल्लो आनी तो व्यक्ती, कंपनी वा हिंदू एकीकृत कुटुंबाच्या निव्वळ संपत्तीकडेन संबंदीत करांक जापसालदार आसा. संपत्ती कराची सगळ्यांत सादीं मेजणी अशी, जर नॅट संपत्ती jg. 30 लाखा परस अदीक आसत, तर 1% रकम जी रु. 30 लाखा परस अदीक आसा ते कर म्हूण दिवचें आसता. ते 2015 त बजेट घोशणेंत रद्द केल्ले. ताचें उपरांत एक व्यक्ती जी वर्सूकी रु. 1 परस अदीक जोडटटा ताचेर 12% ची एक सरचार्ज प्रतिस्थापीत केली. ते वर्सूकी रु. 10 कोटी परस अदीक महसूल आशिल्ले कंपन्यांक लेगीत लागू जाता. नव्या मार्गदर्शक तत्वांनी सरकार संपत्ती करांतल्यान एकठांय करपाची रक्कम हाचे विरुद्ध करांत एकठांय करपाची रक्कम सामकीच वाडयली.
भेट कर कायदो:
१९५८ वर्सा भेट कर कायदो अस्तित्वांत आयलो आनी तातूंत व्यक्तीक भेट म्हणून पयशांची वा मोलादीक भेटवस्तू मेळ्ळी जाल्यार अशा भेटवस्तूंचेर कर भरचो पडटा अशें म्हळां. अशा भेटवस्तूंचेर कर 30% दवरलो, पूण 1998 वर्सा तो रद्द केलो. सुरवेक भेट दिली आनी ती मालमत्ता, दागिने, शेअर आदी कितें तरी आसत जाल्यार ताचेर कर भरचो पडटालो. नव्या नेमा प्रमाण भाव, भयणी, आवय-बापूय, जोडीदार, आत्या, काका अशा कुटुंबांतल्या लोकांनी दिल्ल्या भेटवस्तूंचेर कर भरचो ना. थळाव्या अधिकाऱ्यांनी तुमकां दिल्ले भेटवस्तू लेगीत ह्या करांतल्यान सुट दितात. आतां कर कसो चलता तें म्हणल्यार सुट दिल्ल्या संस्थां भायर कोणेंय तुमकां 100 रुपया परस चड मोलाची खंयचीय गजाल भेट दिल्यार. 50,000, मागीर पुराय भेटवस्तू रक्कम करपाक जाय.
खर्च कर कायदो:
हो 1987 वर्सा प्रत्यक्षांत आयिल्लो एक कायदो जे तुमी, एक वैयक्तीक म्हूण, हॉटेल वा रेस्टोरंटाची सेवा घेतना जाल्ले खर्चाकडेन संबंदीत आसा. ते जम्मू आनी कश्मीर सोडल्यार पुराय भारतभर लागू जाता. ते नमूद करता, हे कायद्या खालां निश्चीत खर्च फारीक करचें पडटा जर ते रु. 3 परस अदीक आसत, एक हॉटेल आनी एका रेस्टोरंटांत जाल्ले खर्चाचे प्रकरणांत 000.
व्याज कर कायदो:
1974 चो व्याज कर कायदो एक निश्चीत विशिश्ट परिस्थितींत जोडिल्ले व्याजाचेर फारीक करचें आशिल्ले कराकडेन संंबंदीत आसा. कायद्याचे निमाणे दुरुस्तींत मार्च 2000 उपरांत मेळिल्ल्या व्याजाक हो कायदो लागू जायना अशें सांगिल्लें.
प्रत्यक्ष कराचे सगळें वेगवेगळें प्रकारा खातीर सकयल कांय उदारणां दिल्यात:
थेट करांचीं उदारणां
हे तुमी फारीक करतात प्रत्यक्ष कर आसात
a) आयकर:
हे सगल्यांत चड जाणा जाल्ले आनी सगल्यांत उणें समजूवपी कर. तो कर जो एका अर्थीक वर्सा तुमच्या कमाईचेर घालतात. आयकराचे खुबशें पैलू आसतात, जशें कर स्लॅब, कर योग्य येणावळ, टॅक्स डिडक्शन एट सोर्स (TDS), रिडक्शन ऑफ टॅक्सेबल इनकम, हेर. कर दोनूय व्यग्तीगत आनी कंपन्यांक लागू जाता. व्यक्ती खातीर, तांणी फारीक करूंक जाय आशिल्ले कर ते खंयचे कर ब्रॅकेटींत बसतात ताचेर आदारीत आसता. हे ब्रॅकेट वा स्लॅब थरोवप्यांचे वर्सूकी येणावळीचे आदाराचेर फारीक करूंक जाय आशिल्ले कर थारायता आनी उच्च येणावळ गटां खातीर कांय कर ना ते 30% मेरेन व्याप्ती आसता.
सरकारान वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या गटांखातीर वेगवेगळे कर स्लॅब थारायल्यात, ते म्हळ्यार सामान्य करदाते, ज्येश्ठ नागरिक (60 ते 80 वर्सां पिरायेचे लोक, आनी सामके ज्येश्ठ नागरिक (80 वर्सां वयर पिरायेचे लोक).
ब)भांडवल फायदो कर:
हे कर जेन्ना तुमचें कडेन खुबशीं रकम फावो जातली तेन्ना फारीक करचीं पडटली. ती एक गुंतवणूक वा एका मालमत्तेचे विक्रीतल्यान आसूं येता. ते समान्यपणान दोन प्रकाराचे आसता, 36 म्हयन्या परस उणें काळा खातीर आशिल्ले गुंतवणूकीतल्यान अल्प काळ भांडवल फायदो आनी 36 म्हयन्या परस चड काळा खातीर आशिल्ले गुंतवणूकीतल्यान लांब काळ भांडवल फायदो. दरेका खातीर लागू आशिल्लो करय सामको वेगळो आसता कारण अल्पकाळांतल्या फायद्याचेर कर तुमी पडटात त्या उत्पन्नाच्या कंसाचेर आदारीत करतात आनी दीर्घकालीन फायद्याचेर कर 20% आसता. ह्या कराची मजेशीर गजाल म्हळ्यार फायदो सदांच पयशांच्या रुपांत आसचो पडना. तशेंच तो प्रकारांत विनिमय आसूं येता, अशे स्थितींत विनिमयाचे मोल कर खातीर विचारांत घेतले.
c) सेक्युरीटीज उलाढाल कर:
जर तुमकां स्टॉक मार्केटांतआनी सेक्युरीटीसांत वेपारी जाण आसत, तर तुमी फावोशें पयशें जोडूंक शकतात. हाकाय उत्पन्नाचो स्त्रोत आसता, पूण ताचो स्वताचो कर आसता, जाका सिक्युरिटीज ट्रांझॅक्शन टॅक्स अशें म्हण्टात. हे कर कशें लायतात म्हळ्यार शॅराचे मोलाचेर कर अदीक करून. हाचो अर्थ, दर वेळा जेन्ना तुमी शॅर विकत घेतात वा विकतात, तेन्ना तुमी हे कर फारीक करतात. इंडियन स्टॉक एक्सचेंजात वेपार केल्ले सेक्युरिटीजांत तांका जोडिल्ले हे कर आसता.
d) पर्क्युसायट कर:
पर्किसाट्य ह्यो सगळ्यो सुविदा वा विशेशाधिकार जे मालक नोकरांक विस्तारूंंक शकता. हे विशेशाधिकारांत कंपनीन फावो केल्ले एक घर वा तुमच्या वापरा खातीर तुमकां कंपनीन दिल्ले घराचो आस्पाव आसूंक शकता. हे परकीय फकत गाडयो आनी घरां सारकिल्या व्हडल्या भरपाये मेरेन मर्यादीत नात; तातूंत इंधन वा फोन बिलांची भरपाय सारकिल्ल्यो गजाली लेगीत आस्पावूं येतात. कंपनीन त्यो सुविदा कश्यो हातसल्यात वा नोकरांनी ती वापरल्या ताचेर लागू जाल्ले कर सोदूं येता. गाडयांच्या बाबतींत, कंपनीन दिल्लें आनी वैयक्तीक आनी अधिकृत दोनूय उद्देशां खातीर वापरिल्ली गाडी कराक पात्र थारता, जाल्यार फकत अधिकृत उद्देशां खातीर वापरिल्ली गाडी कर पात्र थारना अशें आसूं येता.
e) कॉर्पोरेट कर:
कॉर्पोरेट कर हे आयकर जी कंपन्यो जोडिल्ल्या महसूलांतल्यान फारीक करतात. हे कर आपले स्वताचें स्लॅब घेवन येता जे कंपन्यान कितले कर भरूंक जाय ते थारायता. देखीक- देशी कंपनी, जी 1000 रुपया परस उणी येणावळ आसा. वर्साक 1 कोटी रुपया हो कर भरचो पडचो ना, पूण 1 कोटी रुपया परस चड येणावळ आशिल्लो कर भरचो पडचो ना. वर्साक 1 कोटी रुपया हो कर भरचो पडटलो. ताका सरचार्ज म्हूण लेगीत संदर्भीत करतात आनी वेगवेगळें महसूल ब्रॅकिटी खातीर वेगळें आसता. आंतरराष्ट्रीय कंपनीं खातीरय तो वेगळो आसता, जंय कंपनीची येणावळ 100 रुपया परस उणी आसल्यार कॉर्पोरेट कर 41.2% आसूं येता. एक कोटी आनी अशेंच.
कॉर्पोरेट कराचे चार वेगवेगळे प्रकार आसात.
- किमान पर्यायी कर:
किमान पर्यायी कर वा मॅट हो मुळाव्यान येणावळ कर खात्याक कंपनींक उण्यांत उणो कर भरपाक लावपाचो एक मार्ग आसा, जो सध्या 18.5% आसा. येणावळ कर कायद्याचो कलम 115जेए सुरू करून कराचो हो प्रकार लागू जालो. पूण मुळाव्या साधनसुविधा आनी वीज क्षेत्रांत वांटो घेवपी कंपनींक मॅट फारीक करपाक सुट दिल्या.
एकदां कंपनी मॅट फारीक केल्या उपरांत, ती फारीकणी फुडें व्हरूंक शकता आनी उपरांतच्या पांच वर्सांच्या काळांत दिवपाक जाय आशिल्ल्या नेमान कराच्या आड सेट-ऑफ (समायोजीत) करूंक शकता, कांय अटींक आदारीत.
- फ्रींज फायदो कर:
फ्रींज बेनिफिट टॅक्स वा एफबीटी हो कर हो एक नियोक्त्यान आपल्या कर्मचाऱ्यांक दिल्ल्या चड करून दर एका फ्रींज बेनिफिटाचेर लागू जातालो. हे करांत, खुबशीं तासां आस्पावीत आशिल्ल्यो. तातूंतले कांय आस्पाव येतात:
i) प्रवासाचेर मालकांचो खर्च (LTA), नोकर कल्याण, राबितो, आनी मनरिजवण.
ii) मालकान फावो केल्ले खंयचेंय नियमीत कम्यूट वा कम्यूट संबंदीत खर्च.
iii) एक प्रमाणीत निवृत्त निधी खातीर मालकांचे योगदान.
iv) एम्प्लोयर स्टॉक ऑप्शन प्लेन्स (ESOPs).
FBT हे एप्रिल 1, 2005 सावन भारत सरकाराचे स्टेवर्डशीपा खालां सुरू जाल्ली. पूण उपरांत 2009 वर्सा तेन्नाचे अर्थमंत्री प्रणब मुखर्जी हांणी 2009 वर्सा केंद्रीय अर्थसंकल्पीय अधिवेशनांत हो कर काडून उडयलो.
- डिवायडंट डिस्ट्रीब्युशन कर:
2007 वर्साचें केंद्रीय अर्थसंकल्प सोंपतकच लाभांश वितरण कर सुरू जालो. मुळांतूच तो कंपनींनी आपल्या गुंतवणुकदारांक दिल्ल्या लाभांशाचेर आदारीत कर. गुंतवणूकदाराक तांच्या गुंतवणुकींतल्यान मेळपी एकूण वा निव्वळ उत्पन्नाचेर हो कर लागू जाता. सध्या डीडीटी दर 15% आसा.
- बँकींग नकद उलाढाल कर:
बँकींग नकद उलाढाल कर हे कराचें आनीक एक प्रकार जे भारत सरकारान रद्द केल्या. कराची ही पद्दत 2005-2009 वर्सा चालू आशिल्ली आनी ते मेरेन एफएम प्रणब मुखर्जी हांणी कर रद्द केलो. हे कर सुचयताले, दरेक बँक उलाढाल (डेबीट वा क्रॅडीट) 0.1% चे एका दरान कर आकारतले.
2 अप्रत्यक्ष कर:
व्याख्येप्रमाण अप्रत्यक्ष कर म्हळ्यार वस्तूंचेर वा सेवांचेर लावपी कर. ते थेट करापरस वेगळे आसतात कारण ते थेट सरकाराक दिवपी मनशाचेर लावनात, ताचे बदला ते उत्पादनांचेर लायतात आनी ते मध्यस्थ, उत्पादन विकपी मनशान एकठांय करतात. अप्रत्यक्ष कराचीं चडशीं उदाहरणां अप्रत्यक्ष कराचीं उदाहरणां अशीं आसूं येतात व्हॅट (मोल जोड कर), आयात केल्ल्या वस्तूंचेर कर, विक्री कर आदी. हे कर सेवा वा उत्पादनाच्या दरांत जोडून घेतात, जाका लागून उत्पादनाचो खर्च वाडपाची प्रवृत्ती आसता.
अप्रत्यक्ष करांची उदारणां:
तुमी फारीक करतात ते कांय सामान्य अप्रत्यक्ष कर हे आसात.
अ) विक्री कर:
नांवा प्रमाण विक्री कर म्हळ्यार उत्पादनाच्या विक्रीचेर लावपी कर. उत्पादन ते आसूंक शकता जे भारतात उत्पादीत जाल्ले वा आयात केल्ले आनी दिल्ली सेवा लेगीत कवर करूंक शकता. हो कर उत्पादन विक्रेत्याचेर लायतात, उपरांत तो सांगिल्लें उत्पादन विकतें घेवपी मनशाचेर हस्तांतरीत करता आनी विक्री कर उत्पादनाच्या दरांत जोडटा. ह्या कराची मर्यादा म्हळ्यार एका विशिश्ट उत्पादनाक फकत एकदांच लावंक मेळटा, म्हळ्यार उत्पादन दुसरे खेपे विकल्यार ताचेर विक्री कर लागू करपाक मेळना.
मुळांत, देशातले सगळी राज्यां आपले स्वताचे राज्य कर कायद्याचे अनुसरण करतात आनी तांका एक इंडिजेनस प्रतिशें शुल्क लायतात. हाचे भायर कांय राज्यां उलाढाली कर, खरेदी कर, कामाच्या वेव्हार कर आनी हेर अतिरिक्त शुल्कूय घेतात. खुबशें राज्य सरकारा खातीर विक्री कर हे सगल्यांत व्हड महसूल तयार करपी एक कारण म्हळ्यार हे. तशेंच हो कर केंद्रीय आनी राज्य ह्या दोनूय कायद्याखाला घेतात.
ब) सेवा कर:
भारतात विकिल्ले वस्तूचेर विक्री कर लायतात, आनी भारतात फावो केल्ले सेवेचेर लेगीत सेवा कर लायतात. 2015 बजेटाचे भाशणांत, सेवा कर 12.36% सावन वाडोवन 14% करतले अशें जाहीर केल्ले. ते म्हालाचेर लागू जायना पूण सेवा फावो करपी कंपन्यांक लागू जाता आनी ते सेवा कशी फवो करतात ताचेर आदारीत दरेका म्हयन्यान वा दरेक त्रिमासीकान एकठांय करतात. आस्थापन वैयक्तीक सेवा पुरवणदार आसल्यार, मागीर गिरायकान बिलां फारीक केल्या उपरांतच सेवा कर भरतात; पूण कंपनीं खातीर, गिरायक बिल फारीक करता ताची पर्वा करिनासतना पावणी वाडयल्ल्या खिणाक सेवा कर भरचो पडटा.
एक म्हत्वाची गजाल लक्षांत दवरची म्हणल्यार रेस्टॉरंटांतली सेवा ही जेवण, वेटर आनी स्वताच्या जाग्याचो मेळ आशिल्ल्यान सेवा कराक पात्रताय कितें तें पिन पॉयंट करप कठीण. हे संदर्भांत खंयचींय अस्पश्टताय काडचें खातीर, रेस्टोरंटात सेवा कर फकत वट्ट बीलाचे 40% चेर लागू करतलें अशें जाहीर केलां.
GST - वस्तू आनी सेवा कर:
सुमार 25 वर्सां आदीं बाजारपेठ उक्ती जावपाक लागल्या उपरांत भारताच्या अप्रत्यक्ष कर संरचनेंत माल आनी सेवा कर (जीएसटी) ही सगळ्यांत व्हडली सुदारणा. जीएसटी हो उपभोगाचेर आदारिल्लो कर आसा, कारण उपभोग जाता थंय तो लागू जाता. पुरवण साखळींतल्या वापराच्या दर एका पांवड्यार मोल जोडिल्ल्या वस्तूंचेर आनी सेवांचेर जीएसटी लायतात. माल आनी सेवा खरेदीचेर दिवपाक जाय आशिल्लो जीएसटी माल आनी सेवांच्या पुरवणेक दिवपाक जाय आशिल्ल्या जीएसटी आड सेट करूं येता, वेपारी लागू आशिल्लो जीएसटी दर दितलो पूण कर पत यंत्रणे वरवीं ताचो परत दावो करूंक शकता.
ग) मोल वर्धित कर:
शून्य रेटिंग आशिल्ल्या वस्तूंचेर (देखीक- अन्न आनी गरजेचीं वखदां) वा निर्याती खाला येवपी वस्तूंचेर वॅट, जाका वेपारी कर अशेंय म्हण्टात, लागू जायना. हो कर पुरवण साखळीच्या सगळ्या पांवड्यार, उत्पादक, विक्रेते आनी वितरक ते निमाण्या वापरप्या मेरेन लायतात.
मोल वर्धित कर हो राज्य सरकाराच्या विवेकबुद्दीन लावपाचो कर आसून तो पयलेच खेपे जाहीर जातकच सगळ्या राज्यांनी तो चालीक लायलो ना. राज्यांत विकपाक येवपी वेगवेगळ्या वस्तूंचेर हो कर लायतात आनी कराची रक्कम राज्यानच थारायतात. देखीक- गुजरातांत सरकारान सगळ्या वस्तूंचे वेगवेगळे वर्ग केल्ले, तांकां वेळापत्रक अशें म्हण्टात. 3 वेळापत्रकां आसात, आनी दरेका वेळापत्रकाची स्वताची व्हॅट टक्केवारी आसता. अनुसुची 3 खातीर वॅट 1%, अनुसुची 2 खातीर वॅट 5%; आनी अशेंच. म्हाल जे खंयचेंच वर्गांत वर्गीकृत करूंक ना ताचेर 15% चे एक VAT आसता.
घ) कस्टम ड्यूटी & ऑक्ट्रोई:
दुसऱ्या देशांतल्यान आयात करपाची गरज आशिल्ली खंयचीय वस्तू खरेदी करतना ताचेर शुल्क लागू जाता आनी तोच कस्टम शुल्क. जमनीवयल्यान, दर्यावरवीं वा हवेंतल्यान येवपी सगळ्या उत्पादनांक तो लागू जाता. दुसऱ्या देशांतल्यान विकतें घेतिल्लीं उत्पादनां भारतांत हाडल्यार लेगीत ताचेर कस्टम ड्यूटी लावंक मेळटा. देशांत भितर सरपी सगळ्या वस्तूंचेर कर आनी फारीकपणाची खात्री करप हो कस्टम ड्यूटीचो हेत आसता. जशें शीमशुल्क हेर देशांतल्यान आयिल्ले वस्तूचेर कर लायलां हाची खात्री करता, तशेंच ऑक्ट्रोय भारतात राज्य शीम हुंपपी वस्तूचेर योग्य तरेन कर लायलां हाची खात्री करपाक आसता. ते राज्य सरकार लायता आनी शीमशुल्क कार्य करता तशें समान तरेन कार्य करता.
इ) अबकारी कर:
हे कर भारतात निर्मित वा उत्पादीत सगळें म्हालाचेर लायतात. तो कस्टम शुल्कापरस वेगळो आसा कारण तो फकत भारतांत तयार केल्ल्या वस्तूंचेर लागू जाता आनी ताका केंद्रीय मोल वर्धित कर वा सेनव्हॅट अशेंय म्हण्टात. हे कार सरकार वस्तूचें निर्मात्याकडल्यान एकठांय करता. हे ते एंटिटी कडल्यान एकठांय करूं येता ते निर्मित म्हाल मेळयतात आनी निर्मात्यांनी आपल्याकूच म्हालाची येरादारी करूंक कामगारांक कामार दवरतात.
केंद्र सरकारान थारायिल्ल्या केंद्रीय अबकारी नेमांत खंयचोय ‘अबकारी माल’ तयार करपी वा तयार करपी, वा असो माल गोदामांत सांठोवपी दरेक व्यक्तीक अशा मालाक लागू आशिल्लो शुल्क भरचो पडटलो अशें सुचयलां. ह्या नेमा खाला, खंयच्याच अबकारी वस्तूंक, जाचेर खंयचोय शुल्क भरचो पडटलो, खंयच्याय सुवातेर जंय ते तयार करतात वा तयार करतात थंयच्यान शुल्क भरले बगर हालचाल करपाक मेळचे नात.
