भारत दी विकासात्मक चुनौतियों का समाधान करने के लिए टेक-प्रेरित समाधान विकसित करना
अस्स ओह् लोग एैं जिनैह् वैश्विक हीरे दे व्यापार गी बाधित करने आह्ले व्यवसाय मॉडल दा नवाचार कीता ऐ.
अस्स ऐसे लोग एैं, जिनैह् इक्क अभिनव साझेदार सगाई मॉडल बनाया एै, जिने दुनिया च मार्ग या लीज कॉस्ट सेल्युलर एयरटाइम गी प्रशस्त कीता ऐ - इक्क जनेहा मॉडल जिने संपूर्ण टेलीकॉम दुनिया ने बाद च भारती एयरटेल थमां कॉपी कीता.
अस्स ओह् लोग एैं जिनैह् इक संपूर्ण व्यवसाय प्रक्रिया आउटसोर्सिंग उद्योग बनाया ऐ जिसनै वैश्विक बहुराष्ट्रीय कंपनियें दी लागत प्रोफाइल गी पूरी तरीके कन्ने बदली दित्ता ऐ.
इनोवेशन साड़े खून च ऐ.
पर, इस घैंटे दी लोड़ गहरी तकनीकी नवाचार दी ऐ- नवाचार जेह्ड़ा तकनीकें, उपकरणें ते सेवाएं दा इक सेट बनाग जेह्ड़ा इक गर्व आह्ला नमां भारत बनाने च मदद करग- इक भारत जेह्ड़ा इक विचारक नेता होऐ, न सिर्फ इक साधारण निर्माण केंद्र जां ए... बैक एंड प्रोसेस मैनेजर गी दुनिया गी.
जेकर दुनिया (ते भारत बी) इलेक्ट्रिक वाहनें दी ओर बढा’रदा एै, सवाल ऐह् ऐ कि बैटरी ते ऊर्जा भंडारण समाधान दे लेई भारत दी प्रचंड भूख गी भरने दे लेई कोबाल्ट ते लिथियम दी आपूर्ति कुथुदा होआ’रदी ऐ?
इजराइल दी अगुवाई च दुनिया सटीक खेतीबाड़ी, टेक सक्षम खेतीबाड़ी दी गल्ल करदी ऐ जेह्ड़ी पानी, कीटनाशक ते खाद दे इस्तेमाल गी अनुकूल बनांदी ऐ. पर, ओह् उनें कीमतें दे बिंदुएं गी पूरा करने च असमर्थ न जेह्ड़े भारतीय करसान देई सकदे न. अस्तित्व च इन्न कम लागत दे समाधानें गी नमां करने दे लेई कौन जा’रदा ऐ ताकि अस्स बी कृषि क्षेत्र च तकनीकी प्रगति दे पुरस्कार प्राप्त करी सकें?
जिस दुनिया च लगातार गर्मी बधदी जा करदी ऐ, पुराने समें दा मानसून – जिसने हफ्तें-हफ्तें तगर कोमल, लगातार बरखा लेई आया हा, ने लंबे, नम, शुष्क मंत्रें गी जगह दित्ती ऐ जित्थें बादल होंदे न, पर थोड़ी बरखा होंदी ऐ, ते फिर अचानक फटने दे उच्च तीव्रता वाली बरखा. तकनीक दी जानकारी दे लेई किसान गी सशक्त बनाने दे लेई टेक इनोवेशन दी जरूरत ऐ ते कन्ने के पानी दी कम लागत थमां बी इसदा समाधान होई सकदा ऐ.
यदि तुस इत्थै तर्क दे लेई ट्रेंड लाइन दिक्खदे ओह् - इक्क दिलचस्प तथ्य उभरता ऐ - इसदी न केवल तकनीकी नवाचार ऐ जेड़ी की आवश्यक एै, बल्कि ऐह एै वित्तीय इंजीनियरिंग जेड़ी उन सीमाएं गी निर्दिष्ट करदी ऐ जिनदे भीतर तकनीकी नवाचार गी खोलने दे लेई विशाल बाजार दी क्षमता दे लेई झूठ होना चाहिदा ऐ.
एह् इक ऐसा टेक नवाचार हा जेह्ड़ा घरेलू आरओ प्लांटें गी मध्यम वर्ग दे घरें दी पहुंच च पाई दिंदा हा, ते पिरामल सर्वजल दे पानी दे एटीएम दा नवाचार जेह्ड़ा इक बारी च इक लीटर च गरीबें दे हत्थें च उस्सै गुणवत्ता दा पानी पांदा ऐ – ए बहुत सस्ती समाधान. लेकिन ऐसा समाधान कुत्थै ऐ वर्तमान 50 पैसे थमां सस्ता डे-सॉल्टेड पानी दी कीमत गी घटाईयै 10 पैसे प्रति लीटर थमां घटाई ओड़े- इक्क मूल बिंदु जिस उप्पर ऐह् साड़े किसानें आस्सेआ सस्ती होन लगदी ऐ.
अज्ज, प्रौद्योगिकी तेजी थमां मॉड्यूलर बना’रदे एै - ऐसे सेंसर ते प्रोसेसर उपलब्ध ऐ जेड़े समाधान खोजने दे लेई बेहद नमें तरीकें थमां पुनर्संयोजित कीते जाई सकदे ऐ. सॉफ्टवेयर बी शक्तिशाली फ्रीवेयर ते ओपन सोर्स संसाधनें कन्नै मॉड्यूलर ऐ जेह् ड़े आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस, मशीन लर्निंग ते इत्थूं तगर जे ब्लॉकचेन गी शुरूआती दौर दे डेवलपर्स दी पहुंच च रखदे न तां जे ओह् तकनीक गी विकसित करने च अंतहीन समां बिताने दे बजाय समाधान पर ध्यान देई सकन.
इस करिए दुनिया दे बाकी हिस्सें नै जो कीता ऐ उसदी नकल करने दी कोई वास्तविक अवश्यकता नेई ऐ- बल्कि वास्तविक दुनिया गी चुनौतियें गी समझने दी जरूरत है ऐ ते इसदे लेई प्रोटोटाइप समाधान तेजी थमां शहरीकरण ते विकासशील भारत दा सामना करा’रदे ऐ!
बंगलौर थमां इक छोटा स्टार्ट-अप – वीड्रोन ने फिल्टर, कम लागत आह् ले सेंसर, कैमरे ते एल्गोरिदम दा चतुराई कन्नै इस्तेमाल करियै इक अल्ट्रा कम लागत आह् ला एनडीवीआई सेंसर बनाया जेह् ड़ा प्रकाश संश्लेषण दी दक्षता दी भविष्यवाणी करी सकदा ऐ- एह् इक ऐसी चीज ऐ जेह् ड़ी करसानें गी फसलें दे प्रदर्शन थमां पैह् ले इलाकें पर ध्यान देने दी अनुमति दिंदी ऐ मुसीबत दे दिक्खने आह्ले निशान, उंदे आस्तै हज़ारां रुपये बचांदे होई.
बायोस्कैन, अहमदाबाद आह् ला स्टार्ट-अप ने ऑप्टिक्स, नेड़में इन्फ्रारेड स्पेक्ट्रोस्कोपी दा चतुराई कन्नै इस्तेमाल कीता तां जे इंट्रा क्रेनियल ब्लीडिंग आस्तै इक कम लागत आह् ला डिटेक्टर बनाया जाई सकै - जेह् ड़ा मैदान च ते ग्रामीण इलाकें च तैनात कीता जाई सकदा ऐ ते एह् दस्सी सकदा ऐ जे कैट स्कैन दी लोड़ ऐ जां नेईं या ना. इसदे कन्ने जान बचती ऐ.
एथीर बायोमेडिकल इक्क टीम ऐ जो दिल्ली थमां बाहर ऐ ते बैंगलोर थमां बाहर सोशल हार्डवेयर ऐ जेड़ी घट लागत आहले कृत्रिम अंग बना’रदे ऐ जेड़ी पूरे तरीके कन्ने स्वचालित एैं, मांसपेशियों थमां संकेत लेदे ऐ ते प्राकृतिक तरीके थमां कम्म करदे ऐ.
जयपुर च इक्क सोनट टेक्नोलॉजीज एै, जेड़ा इक्क चतुर इंटरफेस विकसित करा’रदा एै, जेड़ा सुनने ते बोलने दी अक्षमता आह्ले लोगें गी होर, यादृच्छिक लोगें दे कन्ने सहज संवाद करने दी अनुमति दिंदा ऐ.
इनें हर इक उदाहरनें च, यूजर परिभाषित कीमत बिंदु ने टेक विकास दा शुरूआती बिंदु बनाया – जिसदे कन्नै इक समाधान पैदा होंदा ऐ जेह् ड़ा इक ऐसी चीज च बदलने दी समर्थ ऐ जेह् ड़ी करोड़ें लोकें गी फायदा पजांदी ऐ, ते एह् बी इक बड़ा फायदेमंद, उच्च विकास कारोबार बनी जंदा ऐ.
तकनीकी नवाचारें दी सूची प्रभावशाली रूप थमां लंबी ऐ- ते अस्स सब्नै गी आशावाद थमां भरदे ऐ कि भारत इक्क नवाचार बिजलीघर बनने दी राह उप्पर ऐ!
अनुपम जलोटे
सीईओ आईक्रिएट
