राहें: नाज़िया इस्लाम & ओइशिका घोष | स्टार्टअप इंडिया 31 अक्तूबर 2022, सोमवार

सामाजिक भलाई आस्तै नवाचार करना: भारत च स्टार्टअप

पिछले किश ब’रें च समाजक उद्यमिता ऐसे कारोबारी माडल बनाइयै मुक्ख धारा च दाखल होआ करदी ऐ जेह्ड़े आर्थिक रूप कन्नै सार्थक ते समाजिक रूप कन्नै प्रभावशाली न. साडे कोल लगभग ऐ वैश्विक स्तर पर 1 करोड़ 10 लक्ख सामाजिक उद्यम स्टार्टअप ब्रिटिश काउंसिल ते सोशल इंटरप्राइज यूके दी इक रिपोर्ट मुजब. शोध इस गल्लै गी उजागर करदा ऐ जे एह् वैश्विक सामाजिक उद्यम अक्सर युवा संगठन होंदे न जिंदे च 2010 सारें देशें च औसत स्थापना ब’रे ऐ. नमें उद्यम सिंगापुर ते अल्जीरिया च स्थापित न जिसलै के सारें शा पुराने श्रीलंका ते पाकिस्तान च स्थापित न. मजेदार गल्ल एह् ऐ जे महिला नेताएं समाजी उद्यमें गी चलाने च अग्गें आई गेइयां न जिंदे च तुर्की, यूएई ते किर्गिस्तान च सारें शा मता अनुपात ते पाकिस्तान ते बंगलादेश च महिला नेताएं दी गिनतरी घट्ट ऐ.

खास करियै भारत च सोशल टेक स्टार्टअप अपने अनोखे, नमें, ते टिकाऊ समाधानें कन्नै किश लम्मी समाजी चुनौतियें गी हल करने लेई तकनीक दा फायदा लै करदे न. एक अनुमान के साथ 20 लक्ख[1] भारत च सामाजिक उद्यमें गी, सोशल टेक स्टार्टअप दी तेजी कन्नै बद्धोबद्धी दा श्रेय टेक्नोलॉजी गी अपनाने च बाद्दा ते भारत च असंख्य चुनौतियें गी हल करने लेई बदलाव बनाने आह्लें दी लोड़ दे कारण दित्ता जाई सकदा ऐ. उद्योग ते आंतरिक व्यापार गी बढ़ावा देने आह्ले विभाग (डीपीआईआईटी) दे आंकड़ें मुजब, सामाजिक प्रभाव खंड च लगभग 23% स्टार्टअप जैसे सेक्टरें थमां फैले दे न हेल्थकेयर ते लाइफ साइंसेज (7537), शिक्षा (5309), कृषि (3887), हरित प्रौद्योगिकी (1,844), सामाजिक प्रभाव (500).

संरचनात्मक रूप कन्नै, एह् समाजक उद्यम अपनी कारोबारी जरूरतें दे अनुकूल गैर-लाभकारी जां मुनाफे आस्तै कम्पनी संरचना दे रूप च बी कम्म करी सकदे न. हेठ दित्ते गेदे किश प्रमुख क्षेत्र न जित्थें कारोबार ते तकनीक दे संयोजन कन्नै मता समाजिक असर पेआ ऐ:

  • कृषि: इस क्षेत्र च कम्म करने आह्ले स्टार्टअप इस क्षेत्र च मौजूदा खाई गी दूर करने ते करसानें ते उपभोक्ताएं गी सस्ती कीमत उप्पर नमीं तकनीकें दी आखरी मील तगर पजाने गी यकीनी बनाने लेई उत्पाद ते सेवाएं दा निर्माण करा’रदे न. एग्रीटेक स्टार्टअप दी किश मुक्ख पेशकशें च खेतीबाड़ी स्वचालन, फसल कटाई दे बाद प्रबंधन, मौसम दा पूर्वानुमान, करसानें कन्नै सीधा संपर्क, उपकरण किराये पर लैना, ऑनलाइन बिक्री, ते होरनें शामल न. 2019 च प्रकाशित नास्कॉम रिपोर्ट मुजब, दुनिया दा हर 9मां एग्रीटेक स्टार्टअप भारत दा ऐ.
  • स्वच्छ तकनीक: भारत दे अक्षय ऊर्जा क्षेत्र च तेजी कन्नै विकास होआ ऐ, जेह् ड़ी देश दे ऊर्जा क्षेत्र गी आधुनिक बनाने लेई नमीं तकनीकें दी मंग गी बधा करदी ऐ तां जे इसगी तेज़ी कन्नै टिकाऊ ते पर्यावरण अनुकूल बनाया जाई सकै. किश मुक्ख क्षेत्र जित्थें भारतीय स्वच्छ तकनीक स्टार्टअप नवाचार करा करदे न, ओह् न स्वच्छ ऊर्जा, जिंदे च सौर ऊर्जा, जल ऊर्जा, पवन ऊर्जा, इलेक्ट्रिक गड्डियां, अवशिष्ट कचरा, ऊर्जा भंडारण ते दक्षता शामल न. स्थायित्व-केंद्रित निवेशक, कारपोरेट, इनक्यूबेटर, ते एक्सेलरेटर समेत मुक्ख हितधारक इस गल्लै गी यकीनी बनाने लेई सक्रिय रूप कन्नै जुड़े दे न जे पर्यावरण-सचेत ढांचे दा इस्तेमाल कारोबारी माडल च कीता जा करदा ऐ.
  • शिक्षा: एजुकेशन टेक्नोलॉजी उद्योग च, कोविड-19 महामारी दे दौरान होर बी उछाल दिक्खेआ गेआ. स्टार्टअप वेबिनार, कौशल परीक्षण, ते ऑनलाइन परीक्षण दी तैयारी, ऑनलाइन कोर्स, कैरियर सलाह जनेह् क्षेत्रें पर ध्यान देआ करदे न.
  • हेल्थकेयर ते लाइफ साइंसेज: नमीं सेह् त तकनीकें जि’यां पहनने आह् ली तकनीक, टेलीमेडिसिन, जीनोमिक्स, वर्चुअल रियलिटी (वी.आर.), रोबोटिक्स, ते आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस (एआई) भारतीय सेह् त देखभाल प्रणाली दे परिदृश्य च बदलाव करा करदियां न. किश मुक्ख क्षेत्रें च जित्थें स्टार्टअप ने डिजिटल तकनीकें गी अपनाना शुरू कीता ऐ, उत्थें मरीजें दी भागीदारी, चिकित्सकें दी भागीदारी, फील्ड फोर्स दी प्रभावशीलता, आर एंड डी दक्षता, ते आपूर्ति श्रृंखला प्रबंधन शामल न.

उद्योग ते आंतरिक व्यापार सरबंधी प्रचार विभाग (डीपीआईआईटी) आसेआ मान्यता दित्ती गेदी स्टार्टअप्स सार्थक असर पैदा करने लेई पैमाने पर नवाचार करने च अग्गें रेह् न. ऐसे स्टार्टअप सारे सेक्टरें च जेह् ड़ी पेशकश करा करदे न उंदे किश उदाहरण न:

  • खेतीबाड़ी मशीनीकरण उपकरणें दे कन्नै-कन्नै ट्रैक्टर किराए पर, खरीद & बेचने दा इक मंच.
  • गतिशील बैटरी प्रबंधन प्रणाली ते मालिकाना इलेक्ट्रो-मैकेनिकल असेंबली तकनीक कन्नै ली-आयन बैटरी पैक गी पर्यावरणीय रूप कन्नै टिकाऊ ते आर्थिक रूप कन्नै सस्ती बनाइयै गतिशीलता गी विद्युतीकरण च भूमिका निभाने दे उद्देश कन्नै.
  • बजट शैक्षिक संस्थानें ते कक्षाएं दा एग्रीगेटर, इन्वेंटरी गी खोजने योग्य ते ऑनलाइन बुकिंग करने योग्य बनाना.
  • इक लागत प्रभावी आवाज़ बहाली मेडिकल उपकरण जेह् ड़ा गले दे कैंसर दे मरीजें गी बोलने च मदद करदा ऐ.

स्टार्टअप दे सामाजिक नवाचार गी 2020 च उद्योग ते आंतरिक व्यापार आस्तै प्रचार विभाग (डीपीआईआईटी) आसेआ परिकल्पित राष्ट्रीय स्टार्टअप पुरस्कार (एनएसए) जनेह् पैह्लकदमियें कन्नै मान्यता ते पुरस्कृत कीता जंदा ऐ, जेह् ड़ा समाजक प्रभाव उप्पर केंद्रत विशेश श्रेणियें ते क्षेत्रें दे अंतर्गत नवाचार करने आह् ले स्टार्टअप गी पुरस्कृत करदा ऐ , जि’यां ग्रामीण प्रभाव, कोविड-19 लेई नवाचार, खेतीबाड़ी, ऊर्जा, पर्यावरण, शिक्षा ते कौशल विकास, ते सेहत ते कल्याण.

इस चाल्ली दे प्रभाव-आधारत स्टार्टअप दी तरक्की गी स्केल करने लेई केईं वेंचर कैपिटल (वीसी) फर्में ते एंजेल फंडें, जि’यां यूनिटस कैपिटल, सोशल अल्फा, अविष्कार कैपिटल, एक्यूमेन, लोक कैपिटल, ओमनीवोर, ते होरनें दे अलावा, सालाना निवेशें दा इक खास प्रतिशत निर्धारित कीता ऐ जां विशिश्ट समाजक चुनौतियें गी सुलझाने आह् ले स्टार्टअप गी समर्पित इक बक्खरा फंड बनाया ऐ. इनें च सिर्फ ईएसजी ते स्थायित्व, टीयर-2 ते टीयर-3 जिलें च शिक्षा, महिलाएं दी कौशल ते विकास, ते सुलभ सेह्त देखभाल, ते होरनें फोकस क्षेत्रें दे अलावा फंड शामल न. इ’यै चाल्लीं, कारपोरेट, इनक्यूबेटर, एक्सेलरेटर, ते होर संस्थानें भव्य चुनौतियां, हैकथॉन, ते इनक्यूबेशन, एक्सेलरेशन, ते मार्गदर्शन कार्यक्रमें कन्नै आए न जेह् ड़े समाजक प्रभाव आस्तै विशिष्ट समस्या बयानें पर केंद्रत न.

निष्कर्ष च, असंख्य सामाजिक चुनौतियें ते बधाए गेदे समाजी नवाचार दे संयोजन कन्नै, समाजी उद्यम भारत च विकास आस्तै इक मजबूत केस बनांगन.

[1]https://www.britishcouncil.org/sites/default/files/more_in_common_global_state_of_social_enterprise.pdf

https://immersives.pioneerspost.com/how-many-social-enterprises-worldwide/index.html

http://socialgoodstuff.com/2016/06/untapped-potential-philanthropy-and-social-enterprise/