ରିଟେଲ୍-ଟେକ୍ ସେକ୍ଟର

ଭାରତରେ ସିଧାସଳଖ ଉପଭୋକ୍ତା (D2C କିମ୍ବା ଡିଟିସି) କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗତ ଦଶନ୍ଧିରେ ବୃହତ୍ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଇଛି. ଏହି ବିକାଶକୁ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଓ ନବପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରାଯାଇଛି ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍ୟୋଗ ଗୁଡ଼ିକରେ D2C ମଡେଲ୍ କୁ ସାମିଲ କରିଛନ୍ତି. ଏହା ମଧ୍ୟରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ 3 କ୍ଷେତ୍ର ଯାହାକି ସର୍ବାଧିକ D2C ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ଗୃହ ଯତ୍ନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଓ ଫେଶନ୍ ଅଟେ. [1] ଭାରତରେ D2C ର ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ଯୋଗଦାନ ଦେଉଥିବା ଏକାଧିକ କାରକ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ, ବିକାଶଶୀଳ ଡିଜିଟାଲ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ପ୍ରବେଶ ସହିତ ଉପଭୋକ୍ତା ପ୍ରାଥମିକତାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ, ଏହି ବିକାଶର ମୁଖ୍ୟ କାରକ ଅଟେ.

ଲେନ୍ସକାର୍ଟ, ଜିଭାମେ, କାରାଟଲେନ୍ ଏବଂ ପେପରଫ୍ରାଏ ଭଳି ଦଶ ରୁ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିବା ଅନେକ D2C କମ୍ପାନୀ ଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ଥାନ ସମଗ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଭିନବତା ସହିତ ସାରା ଦେଶରେ ବଢୁଥିବା ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଉଦ୍ୟୋଗୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଯୋଗାଇଛି.

ଆଜି, ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ D2C ୟୁନିକର୍ନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଲିସିଅସ୍, ମାମାଆର୍ଥ ଏବଂ ଗୁଡଗ୍ଲାମ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ. ଏହି ତିନୋଟି ୟୁନିକର୍ନ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି, ଯଥା ଉତ୍ତମ ଗ୍ଲାମ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ଓ ମାମାଆର୍ଥ ମହିଳାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହ-ସଂସ୍ଥାପିତ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଛି. ଏହା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ଯେ 108 ଟି ଭାରତୀୟ ୟୁନିକର୍ନ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ 18 ଗୋଟି ମହିଳା ସହ-ସଂସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ଓ ମହିଳାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ D2C ମହାକାଶ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିଳା ସଂସ୍ଥାପକଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭାବନା ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଥାଏ. D2C ସ୍ଥାନରେ ମହିଳା ଉଦ୍ୟୋଗୀମାନଙ୍କର ବିକାଶ କେବଳ ୟୁନିକର୍ଣ୍ଣ ସଂଖ୍ୟାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦେଶରେ ଉଦୀୟମାନ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକର ସମଗ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ. ଉଦ୍ୟୋଗ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବ୍ୟବସାୟ (ଡିପିଆଇଆଇଟି) ର ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ବିଭାଗ ର ଡାଟା ଅନୁଯାୟୀ 15^th ମଇ 2023 ରେ ମହିଳା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ [2] ର ସଂଖ୍ୟା ଶୀର୍ଷ 3 D2C କ୍ଷେତ୍ର ଅର୍ଥାତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ଗୃହ ସେବା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଓ ଫେଶନ୍ ହେଉଛି 3644, ଯାହାକି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ~52% ~3 ଅଟେ.. ଏହି ପ୍ରମୁଖ D2C କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକ 2017 ରେ 130 ରୁ ମଇ 2023 ରେ 3644 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 2700% ରୁ ଅଧିକ ବିକାଶ ଦେଖିଛନ୍ତି.

ଏହି ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ 33% ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ମୁଖ୍ୟ D2C କ୍ଷେତ୍ରରେ 1200 ରୁ ଅଧିକ ମହିଳା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକ 2020 ଓ 2021 ରେ କୋଭିଡ୍ ଅବଧି ସମୟରେ ଉଦୀୟମାନ ହୋଇଛି. ଏହା ଅନଲାଇନ୍ ରେ ଶପିଙ୍ଗ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାର ସମୟ ବୃଦ୍ଧି କରି ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ, ଯାହା ଶେଷରେ କଷ୍ଟମାଇଜ୍‌ଡ, ସ୍ମଲର୍, ହୋମ୍-ଗ୍ରୋନ୍ ବ୍ରାଣ୍ଡ ରୁ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କର ଚାହିଦାରେ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା.

ଗତ 10 ବର୍ଷରେ ଇ-କମର୍ସ ସାଇଟ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଓ ଉପଭୋକ୍ତା ଅଭିଜ୍ଞତା ପ୍ରତି ସହଜରେ ପହଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ମହିଳା, ଗୃହିଣୀ ଓ ବେତନଭୋଗୀ ପେସାଦାର ମାନଙ୍କୁ ଅନଲାଇନ୍ ଉପସ୍ଥିତି ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍ୟୋଗ ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ କରାଯାଇଛି. ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା ନମନୀୟତା କୁ ଦେଖି, ମହିଳା ମାନଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭାବରେ ଏକ ଉଦ୍ୟୋଗ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସହଜ ମନେ ହେବ ଛୋଟ ସ୍କେଲ୍ ସହିତ କମ୍ ପରିମାଣର ଫଣ୍ଡ ଏବଂ ସହଜ ଲଜିଷ୍ଟିକ୍ସ, କୌଣସି ୱେୟାରହାଉସିଙ୍ଗ ସୁବିଧା କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କ ସହିତ. ତେଣୁ, ବ୍ୟବସାୟ ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ କମ୍ ବିପଦ ସହିତ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଏହି ମହିଳା ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଗତିରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରରେ ଏହାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବାର ବିକଳ୍ପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ.

ଉଦୀୟମାନ D2C ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସେମାନଙ୍କର ଉପଭୋକ୍ତା ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହାକି ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକ ସମାଧାନ କରୁଥିବା ସମସ୍ୟା ବିବରଣୀ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିଥାଏ, ଯାହାକି ସାଧାରଣତଃ ଲିଙ୍ଗ କେନ୍ଦ୍ରିତ. ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମହିଳା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଯେପରିକି ଉତ୍ତମ ଗ୍ଲାମ୍ ଗ୍ରୁପ୍, ଚିନି କସମେଟିକ୍ସ ଓ ନାଇକା ସମୁଦାୟ ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁ ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇଥାଏ. ଉତ୍ତମ ଗ୍ଲାମ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସମୁଦାୟ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ ଗଭୀର ଆଗ୍ରହ ସମୁଦାୟ ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସମୂହ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ଏବଂ ବ୍ରାଣ୍ଡ ବାବିଚକ୍ର ଅଧୀନରେ ସେମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟରେ 2 ମିଲିଅନ୍+ ପିତାମାତା ଅଛନ୍ତି. ସେହିଭଳି, ନାଇକା ନେଟୱର୍କ ଏକ ସମୁଦାୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି ଯାହା ନିଜର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଦକ୍ଷେପ କରିବାରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାର୍ତ୍ତାଳାପ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ, ବ୍ରାଣ୍ଡ ବିଶ୍ଵସନୀୟତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ. ଏହା ସହିତ କଷ୍ଟମାଇଜେସନ୍, ପର୍ସନାଲ୍ ଟଚ୍ ଏବଂ ଟ୍ରଷ୍ଟ ଯାହାକି D2C ବିଭାଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସହିତ ଆସିଥାଏ, ଏହିଭଳି ମୁଖ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶାୟୀ ମହିଳା ସଂସ୍ଥାପକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥାଏ.

ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, କର୍ଣ୍ଣାଟକ, ଦିଲ୍ଲୀ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ଗୁଜରାଟ ମୁଖ୍ୟ D2C କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏପରି ମହିଳା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକର ସର୍ବାଧିକ ସଂଖ୍ୟା ଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, D2C ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ସଂସ୍ଥାପକ ହେବାରେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସକ୍ଷମ କରିବାରେ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ବଢୁଥିବା ଡିଜିଟାଲ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ଯୋଗଦାନ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରୁଛନ୍ତି. 1700+ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଯଥା., 47% ଏହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକରୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହିଳା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ ଟାୟାର-2 ଏବଂ ଟାୟାର-3 ସହର, ଯାହାକି ସାରା ଦେଶରେ ମହିଳା ଉଦ୍ୟୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମାଣ ଅଟେ ଯାହାକି D2C ବ୍ୟବସାୟ ସ୍ଥାପନ କରି କାର୍ଯ୍ୟବଳ ର ଏକ ଅଂଶ ହେଉଛି.

ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ 27[3] ସୁଦ୍ଧା ଭାରତୀୟ D2C ବଜାର US$60 ବିଲିଅନ୍ କୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାର ଅପେକ୍ଷା ରଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷ ଭାରତରେ ମହିଳା ଉଦ୍ୟୋଗୀମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ମହିଳା ସଂସ୍ଥାପକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭାରତର D2C କ୍ରାନ୍ତିର ଆଗକୁ ବଢିବାର ସୁଯୋଗ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଅଟେ.

[1] ଡାଟା – ଉଦ୍ୟୋଗ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବ୍ୟବସାୟ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ବିଭାଗ (ଡିପିଆଇଆଇଟି)

[2] ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ସର୍ବନିମ୍ନ 1 ମହିଳା ନିର୍ଦ୍ଦେଶକଙ୍କ ସହିତ

[3] ଭାରତୀୟ ଉଦ୍ୟୋଗ ମହାସଂଘ ଦ୍ୱାରା ଭାରତ D2C ରିପୋର୍ଟ 2022

[4]https://www.startupindia.gov.in/content/sih/en/bloglist/blogs/7-storytelling-techniques-to-supercharge-your-pitch.html

[5]https://www.startupindia.gov.in/content/sih/en/bloglist/blogs/better-customer-relationships-.html

[6]https://www.startupindia.gov.in/content/sih/en/bloglist/blogs/superstree.html