‘Funding’ इति व्यापारस्य आरम्भाय, संचालनाय च आवश्यकं धनं निर्दिशति । उत्पादविकासाय, निर्माणाय, विस्ताराय, विक्रयविपणनाय, कार्यालयस्थानानां, इन्वेण्ट्री च कृते कम्पनीयां वित्तीयनिवेशः अस्ति.
अनेकाः स्टार्टअप-संस्थाः तृतीयपक्षेभ्यः धनं न संग्रहीतुं चयनं कुर्वन्ति तथा च केवलं तेषां संस्थापकैः एव वित्तपोषणं क्रियते (ऋणानां, इक्विटी-क्षीणीकरणस्य च निवारणाय) । परन्तु अधिकांशः स्टार्टअपः धनं संग्रहयति एव, विशेषतः यतः ते बृहत्तराः भवन्ति, स्वसञ्चालनं च स्केल कुर्वन्ति । यदि भवान् एकः उद्यमी अस्ति यः धनस्य आवश्यकता किमर्थम्, वित्तपोषणस्य प्रकाराः, वित्तपोषणं कथं संग्रहणीयम् इति अवगन्तुं इच्छति तर्हि एतेषां महत्त्वपूर्णप्रश्नानां उत्तराणि अन्वेष्टुं पठन्तु.
एकस्य स्टार्टअपस्य निम्नलिखितप्रयोजनानां एकस्य, कतिपयानां, सर्वेषां वा कृते वित्तपोषणस्य आवश्यकता भवेत् । महत्त्वपूर्णं यत् भवान् एकः उद्यमी इति नाम्ना स्पष्टः अस्ति यत् भवान् किमर्थं धनसङ्ग्रहं करोति। निवेशकानां समीपं गन्तुं पूर्वं भवतः विस्तृतवित्तीयव्यापारयोजना भवितुमर्हति.
निवेशस्य विशेषता |
वित्त्पोषणं |
धनस्य वित्तपोषणम् |
अनुदानाः |
प्रकृतिः |
निक्षेप धनं प्रति निक्षेपं कर्तुं प्रधानतय मानदण्डा: किमपि नास्ति. |
निक्षेप धनं निश्चित समये पलिश सहितं प्रतिनिक्षेपं करणीयम् |
निक्षेप धनं प्रति निक्षेपं कर्तुं प्रधानतय मानदण्डा: किमपि नास्ति |
क्लेश |
निक्षेपकस्य कृतेकिमपि निश्चय: नास्ति इति कारणेन अपकटः साध्यता अधिकं अस्ति |
निक्षेपकस्य कृतेअपकटसाध्यता न्यूनं अस्ति, कारणं निक्षेपं प्रति जम्यमस्ति |
अत्र समन्तरविषयाः किमपि नास्ति इति कारणेन नूतन संरम्भेअपकट साध्यत नास्ति |
प्रति निक्षेपस्य संमर्धः |
प्रतिनिक्षेपः समयबन्धितनुसरं पालनं कर्तुं न्यून संमर्धः अस्ति चेत् एधतिलक्ष्याः स्वीकर्तुम् निक्षेपकात संमर्धः अस्ति |
प्रति निक्षेपं समयबन्धितं कर्तुं नूतन संरम्भे अधिक संम्मर्द्दः अस्ति, तत्फलानुसरं व्र्धेःप्रतिनिक्षेपं कर्तुं अधिकधनार्त्थं संमर्द्धः अस्ति |
प्रधान आवश्यार्त्थं धनसहायं ददाति, तस्य नाम भवति ग्रान्ट्. अतःप्रति निक्षेपार्थं संमर्धः नास्ति |
निक्षेपकं प्रति प्रत्यागमनं |
निक्षेपकानां मूलधनस्य आधिक्यम् |
वृद्धेः निक्षेपं |
प्रत्यागमनं नास्ति |
तीरुमाने सहवर्तित्वं |
इक्विटि फण्ट् निक्षेपकाः साधारणतया तीरुमानस्य स्वीकरण विषये मेलनं कर्तुंअभिलाषामः |
डॆट्ट् फण्ट इति विषयस्य तीरुमानं स्वीकर्तुम् सहावर्तित्वं न्यूनं भवति |
तीरुमानस्य स्वीकरण विषये सह वर्तित्वं नास्ति |
उत्भवस्थानम् |
ऎनजल् निक्षेपका, सॆलफ फिनाऩसिंग, फामिलि ऎऩट फ्रन्टस्, वॆऩचर् कापिटल्स्, क्रौट् फऩटिंग, इऩक्युबॆटऱस्/आक्सिलरॆटऱस् |
बॆंक्, नोण-बॆंकिंग फिनाऩश्यळ इऩस्टिट्यूशऩस्, गवऱऩमण्ट् लोण् स्कींस्(CGTMSE, मुद्र लोण्, स्टाऩटप् इऩत्या) |
सॆऩट्ररळ गवऱणमऩट्, स्टॆट्ट् गवऱणमॆऩट्, कोऱपपॆट् चल़ञ्जस्, ग्राऩट् प्रोग्रामस् ओफ प्रैवट् ऎऩटटीस् |
नूतन संरंभर्त्थं एकः, न ततोप्यधिकं धननिक्षेप स्रोतः अस्ति. तत् भवतु किंन्तु मूलधनस्य उत्भवस्तनं साधारणतया नूतन संरम्भस्य प्रवर्तन भागे मेलनं करणीयम्. बाह्य स्रोतात् निक्षेपं समाहारण विषय: किञ्चित समयाधिक्यं भविष्यति परिवर्तनं कर्तुं अनेकाः 6 मासाः भविष्यन्ति.
एषः एव मञ्चः यत्र भवतः उद्यमिनः विचारः अस्ति, तस्य जीवनं कर्तुं कार्यं कुर्वन्ति च। अस्मिन् स्तरे प्रायः धनस्य आवश्यकता अल्पा एव भवति.
स्टार्टअप-जीवनचक्रे भवान् एतादृशे प्रारम्भिकपदे अस्ति इति तथ्यं दृष्ट्वा धनसङ्ग्रहार्थं अतीव सीमिताः अधिकतया अनौपचारिकाः च मार्गाः उपलभ्यन्ते । अस्मिन् चरणे स्टार्टअप-संस्थाभिः उपयुज्यमानाः सामान्यवित्तपोषणस्रोताः सन्ति:
एषः एव चरणः यत्र भवतः स्टार्टअपस्य आदर्शरूपं सज्जं भवति तथा च भवतः स्टार्टअपस्य उत्पादस्य/सेवायाः सम्भाव्यमागधां प्रमाणीकर्तुं आवश्यकम् अस्ति । एतत् ‘Proof of Concept (PoC)’ इत्यस्य संचालनम् इति कथ्यते, तदनन्तरं बृहत् विपण्यप्रक्षेपणं भवति । एतत् कर्तुं स्टार्टअपस्य क्षेत्रपरीक्षणं करणीयम्, कतिपयेषु सम्भाव्यग्राहिषु उत्पादस्य परीक्षणं, जहाजे मार्गदर्शकानां, औपचारिकदलस्य निर्माणं च आवश्यकं भविष्यति । अस्मिन् चरणे स्टार्टअप-संस्थाभिः उपयुज्यमानाः सामान्यवित्तपोषणस्रोताः सन्ति:
एषः एव चरणः यत्र भवतः स्टार्टअपस्य उत्पादाः सेवाः वा विपण्यां प्रक्षेपिताः सन्ति । ग्राहक आधारः, राजस्वः, एप् डाउनलोड् इत्यादयः प्रमुखाः कार्यप्रदर्शनसूचकाः अस्मिन् स्तरे महत्त्वपूर्णाः भवन्ति । अस्मिन् स्तरे उपयोक्तृआधारं, उत्पादप्रस्तावः, नूतनभूगोलेषु विस्तारः इत्यादिषु अधिकवृद्ध्यर्थं धनं संग्रह्यते अस्मिन् चरणे स्टार्टअपैः उपयुज्यमानाः सामान्यवित्तपोषणस्रोताः सन्ति:
अस्मिन् स्तरे स्टार्टअप-संस्थायाः विपण्यवृद्धेः द्रुतगतिः, राजस्वस्य च वृद्धिः भवति । अस्मिन् स्तरे स्टार्टअप-संस्थाभिः उपयुज्यमानाः सामान्यवित्तपोषणस्रोताः सन्ति:
प्रारम्भिकसार्वजनिकप्रस्तावः (IPO) इति घटनां निर्दिशति यत्र प्रथमवारं स्टार्टअपः शेयरबजारे सूचीकृतः भवति । यतो हि सार्वजनिकसूचीप्रक्रिया विस्तृता वैधानिकऔपचारिकताभिः परिपूर्णा च भवति, सामान्यतया लाभस्य प्रभावशालिनः अभिलेखयुक्ताः स्टार्टअप-संस्थाः, ये च स्थिरगत्या वर्धन्ते IPO इत्यस्य एकः लाभः अस्ति यत् सार्वजनिकसूचीकरणं कदाचित् स्टार्टअपस्य विश्वसनीयतां वर्धयितुं शक्नोति तथा च हितधारकाणां कृते उत्तमः निर्गमनस्य अवसरः भवितुम् अर्हति.
कोऽपि एन्जेल् निवेशकः, वीसी, अथवा पीई निधिः पूर्वचक्रस्य निवेशकान् क्रीत्वा स्वस्य इक्विटीभागं अपि प्राप्तुं शक्नोति। अपि च, विविधाः राज्यनीतयः अपि सन्ति ये स्टार्टअप-संस्थानां वित्तपोषणस्य विभिन्नचरणयोः सहायतां कुर्वन्ति अथवा तेषां विकासे सहायतार्थं प्रोत्साहनं भत्तां च ददति यथा:
विभिन्नराज्येषु स्टार्टअप-संस्थानां वृद्धिं त्वरितरूपेण कर्तुं साहाय्यं कर्तुं तत्तत्-राज्यैः विविधाः उपक्रमाः क्रियन्ते । ते सक्रियरूपेण स्टार्टअप-संस्थानां उद्यमिनश्च स्व-उद्यमेषु सहायतां कर्तुं कार्यं कुर्वन्ति, तेभ्यः एन्जेल्-जालस्य निर्माणे, राज्य-वित्तपोषित-अनुदानस्य, मिलान-ऋणस्य, धन-सङ्ग्रहार्थं सफलता-शुल्कस्य च निर्माणे आरामं दत्त्वा। Idea2POC इत्यस्य स्थापनायाः कृते कर्नाटकादिभिः राज्यैः, Istart इत्यादिभिः स्थापनार्थं राजस्थानैः च विविधाः उपक्रमाः कृताः सन्ति.
राज्याणाम् केचन संरंभाः अधोभागे परामृशति:
संरंभकःश्रमं कर्तुं सन्नधः भवितुं धन शेखरणार्थं अवश्यनुस्रुथं क्षमा आवश्यकी. धनसमाहरण प्रक्रिय इदानीं तन वचनानुसरंघट्टरूपेण रीत्य विभजान्म कुर्वा:
नूतन संरम्भं प्रतिधनसहायम् अवशय अस्ति इति किं कारणेन इत्यपि उथाम रीत्य धनस्महरणम् करणीयमिति. स्टार्टअप इत्यनेन आगामिषु २, ४, १० वर्षेषु स्टार्टअपः किं कर्तुम् इच्छति इति विषये स्पष्टसमयरेखाभिः सह माइलस्टोन्-आधारितयोजना विकसितव्या. वित्तीयपूर्वसूचना प्रक्षेपितविक्रयदत्तांशं, तथैव विपण्य-आर्थिकसूचकान् च विचार्य दत्तसमयावधिषु कम्पनीविकासस्य सावधानीपूर्वकं निर्मितं प्रक्षेपणं भवति. उत्पादनस्य, आद्यरूपविकासस्य, अनुसन्धानस्य, निर्माणस्य इत्यादीनां व्ययस्य सम्यक् योजना करणीयम्. अस्य अटिस्थानेन, अनन्तर घट्ट निक्षेपःकिं भविष्यति इति नूतन संरम्भस्य कृते एव तीरुमान प्राप्तिः अस्ति.
यद्यपि भवतः वित्तपोषणस्य आवश्यकतां चिन्तयितुं महत्त्वपूर्णं तथापि भवतः स्टार्टअपः धनसङ्ग्रहार्थं सज्जः अस्ति वा इति अवगन्तुं अपि तथैव महत्त्वपूर्णम्। कोऽपि निवेशकः भवन्तं गम्भीरतापूर्वकं गृह्णीयात् यदि सः भवतः राजस्वप्रक्षेपणस्य विषये तेषां प्रतिफलस्य च विषये आश्वस्तः अस्ति। निवेशकाः सामान्यतया सम्भाव्यनिवेशकस्टार्टअपषु निम्नलिखितम् अन्विषन्ति:
पिचडेक् इति स्टार्टअपस्य विषये विस्तृतं प्रस्तुतिः यत्र स्टार्टअपस्य विषये सर्वान् महत्त्वपूर्णान् पक्षान् वर्णयति. अत्र भवता स्वस्य पिचडेक् मध्ये किं किं समावेशितव्यम् इति
निवेशकानां समीचीनसमूहं लक्ष्यं कर्तुं विपण्यां तेषां पूर्वनिवेशानां विषये शोधं कर्तुं आवश्यकं भवति तथा च ये उद्यमिनः सफलतया इक्विटी-वित्तपोषणं संग्रहितवन्तः तेषां सह वार्तालापं कर्तुं आवश्यकम् अस्ति एषः अभ्यासः भवतः सहायकः भविष्यति:
एन्जेल् नेटवर्क्, वीसी च कस्यापि इक्विटी-सौदां अन्तिमरूपेण निर्धारयितुं पूर्वं स्टार्टअपस्य सम्यक् यथायोग्यं परिश्रमं कुर्वन्ति । ते स्टार्टअपस्य पूर्ववित्तीयनिर्णयान्, दलस्य प्रमाणपत्राणि च पृष्ठभूमिं च पश्यन्ति । एतत् एतत् सुनिश्चितं कर्तुं क्रियते यत् वृद्धिः, विपण्यसङ्ख्या च विषये स्टार्टअपस्य दावाः सत्यापितुं शक्यन्ते तथा च निवेशकः पूर्वमेव कस्यापि आक्षेपार्हक्रियाकलापस्य परिचयं कर्तुं समर्थः भवति इति सुनिश्चितं भवति यदि यथायोग्यं परिश्रमः सफलः भवति तर्हि वित्तपोषणं अन्तिमरूपेण निर्धारितं भवति, परस्परं सहमतशर्तैः च सम्पन्नं भवति.
स्टार्ट-अप-भारतस्य पटलं भारते स्टार्ट-अप-पारिस्थितिक्याः तन्त्रस्य सर्वेभ्यः हितधारकेभ्यः स्वप्रकारस्य एक एव संयुक्ततया (ओनलाइन) मञ्चः अस्ति.
