EdTech Startups: नवीनयुगे शिक्षणं निर्माणं च
प्रौद्योगिकी मानवजीवनस्य प्रत्येकं पक्षे क्रान्तिं कुर्वती अस्ति. महामारी प्रौद्योगिकीसम्बद्धक्षेत्रेभ्यः धक्कां दत्तवती यदा सर्वं ऑनलाइन मोडं प्रति आनीतम्. अस्य अपरिहार्यसमानान्तररूपेण एड्टेक् क्रान्तिः अपि भारतसदृशे देशे क्रीडापरिवर्तकः अभवत्. प्रौद्योगिक्याः शिक्षायाः च संगमेन देशस्य पारम्परिकशिक्षापरिदृश्यस्य परिवर्तनं कृत्वा नवीनसमाधानस्य मार्गः प्रशस्तः अभवत्. एकतः अस्मिन् परिवर्तने छात्राणां शिक्षाविदां च कृते भिन्नानि शिक्षणरूपाणि प्रवर्तन्ते, यथा गेमिफिकेशन, वर्चुअल् रियलिटी, एडैप्टिव् लर्निंग् इत्यादीनि अपरतः नूतनानि मार्गाणि अपि प्रदत्तानि सन्ति सेवाशिक्षा सार्वजनिकहितरूपेण तथा तस्मात् बहिः नवयुगस्य व्यवसायान् निर्मान्ति.
2020,, तमस्य वर्षस्य अनन्तरं यथा यथा क्षेत्रं मार्केट-आकारस्य दृष्ट्या वर्धते तथा तथा अनेके स्टार्टअप-संस्थाः अस्मिन् उद्योगे क्षमताम् अपश्यन् राष्ट्रस्य युवानां कृते शिक्षाविदरूपेण कार्यं कृत्वा एकं अन्तरं पूरयितुं प्रयतन्ते |. विद्यालयैः, महाविद्यालयैः, निगमैः च ऑनलाइन-शिक्षणस्य वर्धमानस्य स्वीकरणेन, अपस्किलिंग्-पुनर्कौशलस्य च वर्धमानमागधाना सह एड्टेक्-स्टार्टअप-संस्थानां कृते महत्त्वपूर्णः विकासस्य अवसरः प्रस्तुतः अस्ति.
अद्यत्वे भारते विभिन्नप्रकारस्य एड्टेक् स्टार्टअप्सः कार्यं कुर्वन्ति, ये शिक्षापारिस्थितिकीतन्त्रस्य विभिन्नानां खण्डानां आवश्यकतां पूरयन्ति. केचन स्टार्टअप्स के-12 शिक्षायां केन्द्रीभवन्ति, ऑनलाइन-ट्यूशनं, अन्तरक्रियाशीलशिक्षणमञ्चाः, व्यक्तिगतसामग्री च प्रदातुं शक्नुवन्ति. एतेषां स्टार्टअप-संस्थानां उद्देश्यं कक्षा-शिक्षणस्य डिजिटल-शिक्षणस्य च मध्ये अन्तरं पूरयितुं, शिक्षां अधिकं आकर्षकं सुलभं च भवति.
भारते एड्टेक-स्टार्टअप-संस्थानां वित्तपोषण-इतिहासः अपि उल्लेखनीयः अस्ति, यत्र उद्यम-पूञ्जीविदः, निजी-इक्विटी-संस्थाः, एन्जेल्-निवेशकाः च महत्त्वपूर्णाः निवेशाः प्रवहन्ति. RedSeer Consulting इत्यस्य प्रतिवेदनानुसारं भारतीयएडटेक-स्टार्टअप-संस्थाः २०२० तमे वर्षे कोविड्-१९-महामारी-सङ्घटनेन उत्पन्नानां चुनौतीनां अभावे अपि, २.२ अरब-डॉलर्-रूप्यकाणां वित्तपोषणं अभिलेख-भङ्गं कृतवन्तः ।(लिङ्क्) एतेन निवेशकानां वर्धमानस्य विश्वासः प्रतिबिम्बितः अस्ति भारते EdTech क्षेत्रस्य क्षमतायां. २०२१ तमे वर्षे ७० कोटि डॉलरतः ८० कोटि डॉलरपर्यन्तं मार्केट आकारेण एड्टेक उद्योगः आगामिषु १० वर्षेषु ३० अरब डॉलर उद्योगः भविष्यति इति अपेक्षा अस्ति, यत् वर्धमानमागधाभिः उदयमानव्यापारप्रतिमानैः च चालितम् अस्ति ।(Link)
निवेशकानां अतिरिक्तं एड्टेक् स्टार्टअप्स इत्यस्य समर्थनं विविधैः पारिस्थितिकीतन्त्रसक्षमकैः यथा इन्क्यूबेटरैः, सर्वकारेण, मार्गदर्शकैः च इत्यादिभिः क्रियते. अद्यत्वे अनेकाः सर्वकारीययोजनाः प्रचलन्ति येषु शिक्षकाणां छात्राणां च प्रशिक्षणं प्राप्यते येन ते शिक्षायां अत्याधुनिकप्रौद्योगिकीभिः सुसज्जिताः भवेयुः. ग्रामीणक्षेत्रेषु अन्तर्जालसंपर्कस्य प्रवेशः तथा च डिजिटलसाक्षरताकार्यक्रमेषु सर्वकारस्य ध्यानं एड्टेक् स्टार्टअपस्य अप्रयुक्तबाजारेषु व्याप्तिम् अधिकं विस्तारयति.
पारिस्थितिकीतन्त्रे एतस्य विकासस्य प्रतिध्वनिं कुर्वन् अद्य अस्माकं क्षेत्रे ५५०० तः अधिकाः मान्यताप्राप्ताः स्टार्टअप्सः सन्ति येषां मान्यतां प्राप्तम् उद्योगस्य आन्तरिकव्यापारस्य च प्रवर्धनविभागेन (DPIIT). विभागेन स्टार्टअप इण्डिया बीजनिधियोजना, निधिनिधियोजना इत्यादीनां वित्तपोषणयोजनानां माध्यमेन क्षेत्रे अनेकानाम् स्टार्टअपानाम् अपि समर्थनं कृतम् अस्ति.
एतत् सर्वं भवति चेदपि भारते एड्टेक्-क्षेत्रं अद्यापि प्रारम्भिकपदे एव अस्ति, तस्य पूर्णक्षमतां विमोचयितुं सर्वकारः अपि च निजीक्षेत्रं च मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति |. डीपीआईआईटी इत्यनेन आरब्धः राष्ट्रियस्टार्टअपपुरस्कारः 2023 एतादृशेषु एकस्मिन् उपक्रमे अन्यतमः अस्ति.
यदि भवान् EdTech Sector इत्यस्मिन् भेदं कुर्वन् स्टार्टअप अस्ति, राष्ट्रीयस्टार्टअपपुरस्कार 2023 कृते आवेदनं कुर्वन्तु, ‘सुलभता नवीनता पुरस्कार’ तथा/वा ‘भारतस्य सामाजिकप्रभावविजेता’ वर्गस्य अन्तर्गतम्!
राष्ट्रीयस्टार्टअप पुरस्कार 2023 कृते आवेदनं कर्तुं, भवान् DPIIT मान्यताप्राप्तः स्टार्टअपः भवितुमर्हति. मान्यतां प्राप्तुं अत्र क्लिक् कुर्वन्तु.
